Rendieren ontmoeten in Lapland
Drie rustige momenten
Arctic Adventure 03
In Lapland is het rendier meer dan zomaar een dier. Al generaties lang drijven Sámi-herders hun rendierkuddes over de toendra, en dat is nog altijd dagelijks werk. Je komt rendieren tegen langs de wegen, vlak bij de huizen en in de bossen van het moderne Lapland.
Maar een ontmoeting met een rendier verloopt anders dan alle andere in het Noordpoolgebied. Je jaagt er niet op vanaf een slee. Je ziet het niet vluchtig vanuit een varende boot. Je staat stil, en het dier komt dichterbij. Soms pakt het een stukje korstmos uit je hand, soms laat het zich aaien. Meer gebeurt er niet, en dat is precies genoeg.
Daarom bevat deze collectie drie illustraties en niet één. Er zijn drie manieren waarop het gebeurt: van dichtbij, alleen bij het eerste licht, en in het Lapland van je kindertijd.
Het eerste rendier dat ik ooit tegenkwam
Het was niet in Finland. Het was in Noorwegen (Malangen, ten zuiden van Tromsø), in de winter van 2019. Een jong rendier met één krom gewei liep langs me heen, besloot dat ik niet interessant was, en begon in de sneeuw te graven op zoek naar iets te eten. Ik stond daar in een geleend blauw sneeuwpak en bleef stil wachten tot het naderde.
Ik had toen geen idee dat ik de volgende zes winters op loopafstand van een kudde zou doorbrengen.
Diezelfde middag was er een Sámi-verhalenuur, en daarna mochten we iets kleins maken van een stukje gewei. Ik heb een rendierfiguurtje in het mijne gebrand en er een sleutelhanger van gemaakt. Ik heb het nog steeds.
Achteraf gezien is het één van de eerste rendier illustraties die ik ooit getekend heb, enkele jaren later vind je ze in verschillende van mijn collecties terug.
Elk rendier in Lapland heeft een eigenaar
Bezoekers gaan er vaak vanuit dat de rendieren die ze in Lapland tegenkomen wilde dieren zijn. Dat is niet het geval: rendieren zijn halfgedomesticeerd en elk dier heeft een eigenaar. Ze worden gemerkt, geteld en bijeengedreven. Ze brengen het grootste deel van het jaar door met vrij rond te zwerven over enorme gebieden, terwijl ze toch aan iemand toebehoren, hoe afgelegen de plek ook is waar je ze tegenkomt.
De eland die je echter af en toe eens aan de rand van het bos ziet, die is echt wild.
Twee dingen aan hun gewei verrassen bijna iedereen. Rendieren zijn de enige hertensoort waarbij ook de vrouwtjes een gewei krijgen. Het wordt elk jaar afgeworpen en het groeit elk jaar terug met een snelheid die moeilijk voor te stellen is als je naast een volledig gewei staat. Mannetjes werpen hun gewei af na de herfstbronst, in november en december. Vrouwtjes houden het de hele winter door, totdat de kalveren in het voorjaar worden geboren. Dat wetende: de rendieren die op kerstavond een slee trekken, met hun gewei trots op zijn plaats, zijn vrijwel zeker vrouwtjes. (als dat geen goede kwisvraag is :-) )
Baby Rendier: een ontmoeting op ooghoogte
Een jong rendier kijkt je recht aan, kalm en nieuwsgierig. Zachte vacht, donkere ogen, een prille gewei dat nog niet prijsgeeft welke vorm het zal aannemen. Ik heb dit rendier met fijne lijnen getekend, want dat is wat het dier vraagt: een rendier met een nieuwschierige blik!
Dit is de ontmoeting op ooghoogte, zonder een hek tussen jullie in. Een jong rendier zal je eerder benaderen dan een volwassen exemplaar, en het zal net zo snel weer zijn interesse verliezen.
een ontmoeting op ooghoogte
Een rendierboerderij op loopafstand
Zes winters lang woonde en werkte ik in Fins Lapland, en op korte loopafstand van ons huis lag een rendierboerderij. Via een klein hekje kon je de dieren met de hand korstmos voeren. Ik ben er na het werk ontelbare keren naartoe gegaan. Het waren schuwe dieren, niet gewend aan toeristen.
Rendieren moeten geduldig en gedurende een lange tijd aan mensen worden gewend, gemaakt worden. Een herder daar vertelde me dat het meer dan drie jaar duurt voordat een rendier betrouwbaar genoeg is om een slee te trekken. Ik wist dus dat ik met veel geduld diende te wachten, want het rendier zelf beslist of het naar je komt of toch niet curieus genoeg is om je te benaderen.
En toen, op een middag in februari 2023, kwam er een van hen tot aan het hek. Het stak zijn kop door het hek, leunde tegen mijn hand aan en hij vroeg naar een dikke knuffel. Ik krabde de dikke wintervacht achter zijn oor, zijn halsband, en zij genoot enorm, zoals mijn ragdoll nu komt bedelen voor een knuffel als ik even pauze neem tijdens het tekenen. Dat ging minutenlang zo door.
Elke keer als ik stopte, leunde het weer tegen mijn hand aan die door de omheining stak.
Ik kwam al jaren naar ze kijken. Dat was de eerste keer dat een van hen echt om iets terug vroeg.
Uitgelicht werk
Pink Frosty Morning: alleen bij het eerste daglicht
De tweede ontmoeting gebeurt met een rendier dat vrij rondloopt en aan de rand van een bevroren meer staat, met naast hem een met rijp bedekte dennenboom, terwijl de hele lucht in zachtroze en lila is gehuld. De kleuren lijken verzonnen, maar dat is echt de kleur van de lucht in Lapland. Op een handvol heldere dagen elke winter ziet de hemel boven Lapland er echt zo uit, de hele dag door en de sneeuw neemt de kleur rechtstreeks van de hemel over.
Dit is het rendier dat volledig bij het land hoort. Geen herder te bekennen, geen boerderijpoort. Als je zo’n rendier vanuit een autoraam ziet, of aan de overkant van een meer, begrijp je waarom het dier centraal kwam te staan in een hele cultuur.
Een ontmoeting in mijn eentje bij het eerste licht
‘Pink Frosty Morning’ is ook het eerste seizoen van mijn ‘Lapland 8 Seasons’-collectie, en het verhaal van de dag dat een hele kudde een file veroorzaakte op de weg naar Pulju. Je kunt het verhaal lezen in ‘Frosty Winter’, het seizoen waarin de zon weer verschijnt boven de horizon.
Rendier vrijheid
Het vrijlaten van de dieren in Havøysund
In april 2022 reden we vanuit ons gele huisje in Finland naar de Noorse kust, en net buiten Havøysund waren we getuige van iets wat ik nog nooit eerder had gezien. Op een kale, half ontdooide bergpas stond een veewagen langs de kant van de weg. De chauffeur vertelde ons dat de dieren afkomstig waren van een boerderij in de buurt van Kirkenes, enkele honderden kilometers verderop. Ze werden vrijgelaten voor de zomer.
De chauffeur legde de laadklep neer, en vervolgens kwamen de rendieren een voor een naar buiten gerend. Toen ze allemaal buiten waren, staken ze de weg over en vertrokken ze de verte in en verdwenen ze achter de heuvel die je op deze foto op de achtergrond ziet. De vrijheid van de zomer tegemoet.
Dat zijn dus de ‘vrij rondlopende rendieren’ die we tegenkomen, dieren in eigendom die de hele zomer het Noorden tot hun beschikking hebben, om in de herfst weer bijeen te worden gedreven. Als je op die pas staat, besef je plotseling de omvang van het gebied dat de herdersfamilies in de gaten houden, en hoezeer de seizoenen hier nog steeds de kalender bepalen.
Santa Claus Village
Ik moet hier eerlijk over zijn. In de zes winters die ik in Lapland heb doorgebracht, heb ik nog nooit een ritje op een rendierslee gemaakt. In november 2019 stond ik bij het hek in Rovaniemi en keek toe hoe andere mensen, gehuld in bont, in een rustig tempo tussen de dennenbomen door gleden.
Het is echt een bijzondere ervaring: zachtjes achter een rendier aan glijden, het geluid van de slee op de aangestampte sneeuw, de gids die naast je loopt, een bos dat plotseling in zicht komt en waar je in stilte doorheen glijdt.
Ook de kerstman kreeg mij niet op zijn slee
Bij Santa Claus Village in Rovaniemi vertrekken de rendiersleeën in wandeltempo tussen de dennenbomen. Ik ben er elke winter opnieuw gaan kijken, staand aan de kant terwijl anderen zich in de slee installeerden en de rendiervachten over hun benen trokken.
Wat mensen erover vertellen klinkt rustig: het geluid van de slee op aangestampte sneeuw, de gids die naast je meeloopt, een bos dat ophoudt decor te zijn en een plek wordt waar je doorheen trekt.
En dan is er nog het Lapland dat je alleen in december tegenkomt, of alleen in je hoofd.
Uitgelicht werk
Magical Darkness at Santa Claus's House: het Lapland van de verbeelding
Boven een met sneeuw bedekte heuvel laait het noorderlicht op in grote groene vlammen. Een halve maan komt op, sterren verspreiden zich over de duisternis, en twee rendieren staan daaronder, klein en stil in een tafereel dat veel te mooi is om alledaags te zijn.
Dit is de derde ontmoeting, en die vindt vooral in december plaats. Het is het Lapland uit onze kindertijd, het beeld dat mensen in hun hoofd hebben voordat ze ook maar één rendier gezien hebben: de rendieren van de kerstman.
Ik heb deze twee rendieren rond Valentijnsdag getekend. In Finland is 14 februari ystävänpäivä, Vriendendag: de kaartjes en kleine cadeautjes zijn voor vrienden in plaats van voor een liefdespartner. Dat past beter bij deze tekening dan romantiek: twee dieren die samen in het donker staan en elkaar gezelschap houden onder het noorderlicht.
Veelgestelde vragen
Hebben vrouwelijke rendieren een gewei?
Ja. Rendieren zijn de enige hertensoort waarbij zowel mannetjes als vrouwtjes een gewei hebben. Het tijdstip verschilt: mannetjes werpen hun gewei af na de herfstbronst, in november en december, terwijl vrouwtjes het hunne de hele winter behouden en het in het voorjaar afwerpen, nadat de kalveren zijn geboren. Een rendier met een gewei midden in de winter is dus hoogstwaarschijnlijk een vrouwtje, wat het team van de Kerstman tot een heel ander verhaal maakt dan het verhaal waarmee we zijn opgegroeid.
Kun je in Lapland een rendier knuffelen?
Niet zoals je een hond zou knuffelen, en je moet het nooit proberen bij een dier dat niet uit zichzelf naar je toe is gekomen. Rendieren zijn schuw en het vergt jaren van geduldige omgang voordat ze zich op hun gemak voelen in de buurt van mensen. Op een rendierboerderij kun je ze meestal korstmos voeren vanuit je hand, en bij sommige van de rustigere dieren mag je de dikke wintervacht rond de nek en achter de oren krabben. Volg altijd de instructies van de herder op en laat het rendier de knuffeltijd bepalen.
Waar kun je vrij rondlopende rendieren zien in Noord-Noorwegen en Finland?
In de zomer bijna overal ten noorden van Rovaniemi. In Finland kom je ze veel tegen rond Inari en Ivalo en langs de wegen door de heuvels, en in Noord-Noorwegen zie je ze boven Tromsø, in de richting van Kirkenes en Havøysund, en op het plateau bij de Noordkaap. Ze worden in het voorjaar vrijgelaten in de open natuur en in de herfst weer bijeen gedreven, dus van juni tot september is het seizoen om ze overal in de vrije natuur te ontmoeten. In de winter heb je de grootste kans op een ontmoeting van dichtbij op een rendierboerderij, hoewel je ze ook nog steeds op de wegen tegenkomt omdat hun thuis vlakbij is!
Zijn rendieren in Lapland wild?
Nee. Rendieren in Finland, Zweden en Noorwegen zijn halfgedomesticeerd en elk dier heeft een eigenaar, zelfs de dieren die je ver van bebouwing tegenkomt. Ze zijn gemerkt en worden bijeen gedreven door herdersfamilies, en ze zwerven het grootste deel van het jaar vrij rond over uitgestrekte gebieden. Het echt wilde grote dier van de noordelijke bossen is de eland. Als je een rendier tegenkomt op een weg of op een heuvel, dan kom je iemands vee tegen.
Arctische Avonturen · Rendieren
Alle drie de afgebeelde werken zijn verkrijgbaar als hoogwaardige prints op kunstblokken, metaal en acrylglas.
Waar dit avontuur thuishoort
Van de zes Arctische avonturen is dit het rustigste. De huskyslee biedt je een hele winterdag in steeds wisselend licht. De sneeuwscooter brengt je ver. De walvis schenkt je één onvergetelijke seconde. Het rendier schenkt je stilte, en het is het enige avontuur van de zes waarbij het dier zelf bepaalt hoe dichtbij de ontmoeting plaatsvindt.